Strony

Wyszukiwarka witryny

sobota, 12 marca 2011

Tajemnicza góra Ślęża

Ślęża jesienią



Szlakiem archeologicznym na Ślęży



Będkowice i Ślęża zimą. Cmentarzysko kurhanowe







„Tajemnicza góra Ślęża”

Najstarsze ślady bytności na górze Ślęży pochodzą z młodszej epoki kamienia (neolitu). Pozostawiły je plemiona tzw. kultury pucharów lejowatych (3000-1700 l. p.n.e.). Znaleziskami z tego okresu są np. figurka przedstawiająca barana z Jordanowa, związana najprawdopodobniej z kultem bóstw w zwierzęcej postaci. Człowiek z tamtego okresu zajmował się uprawą roli, myślistwem, łowiectwem i hodowlą zwierząt. Lepił z gliny naczynia, czasem pięknie ozdobione.

Wiadomo, że w Jordanowie wydobywano wówczas nefryt, z którego wyrabiano siekierki i toporki, zaś na pobliskiej Raduni eksploatowano serpentyn w tym samym celu. Na szczycie Raduni udało się odnaleźć toporek kamienny z tamtych czasów.

Ślęża w epoce brązu i początku epoki żelaza (1700-400 l p.n.e.)

W tej epoce Ślęża uchodziła już za świętą górę i odprawiano na niej obrzędy pogańskie, istniał już kult bóstw: Słońca i Księżyca. To właśnie z tego okresu pochodzą relikty starożytnych wałów kultowych, które ogradzały święte miejsca kultu, to tam odprawiano obrzędy, składano ofiary, a dostęp mieli jedynie wtajemniczeni kapłani. Był to tzw. Kult solarny, o czym świadczą np. znaki solarne (ukośnego krzyża) symbolizujące słońce, które odnajdujemy wyryte również na rzeźbach kultowych oraz np. na znalezionym toporku kamiennym. Fragmenty świętego kręgu znajdujemy dziś w postaci niewyraźnych nasypów z kamieni: u szczytu Ślęży, na szczycie Wieżycy – gdzie oddawano cześć bóstwu solarnemu – Słońca oraz na Raduni, gdzie czczono bóstwo Księżyca.

Ślęża w okresie lateńskim (400 r. p.n.e.)

To właśnie z tego okresu pochodzą tajemnicze rzeźby kultowe ze znakami solarnymi. Są one najprawdopodobniej dziełem Celtów, którzy przybyli w IV w p.n.e. z Galii, a kierowali się na północ. Tu zatrzymali się i uczynili Ślężę swoją świętą górą. To oni musieli wyrzeźbić z granitu owe kultowe rzeźby. Pierwszymi, o których wspomnę są Niedźwiedzice, jedna znajduje się na szczycie Ślęży, a druga przy żółtym szlaku wiodącym ze Ślęży do Sobótki. Celtowie uważali niedźwiedzicę za Boginię- Matkę, stąd domysł badaczy, iż obie Niedźwiedzice na Ślęży są jej wyobrażeniem.

Niedźwiedzica


Następną rzeźbą jest Panna z Rybą. Rzeźba ta przyodziana jest w długą szatę, zaś oburącz trzyma rybę (ze znakiem solarnego krzyża) Ma utrącone głowę i nogi. Została ona znaleziona pod szczytem Ślęży w 1733 r. , była przysypana kamieniami. Z biegiem czasu przylgnęła do niej legenda: w pradawnych czasach pewna dziewczyna mieszkająca pod Ślężą polubiła misia, który mieszkał pod szczytem góry, zaczęła przynosić mu ufnie ryby, ale miś rósł szybko, aż pewnego razu dla zabawy zaczęła się droczyć z nim, a wówczas miś odgryzł jej głowę. By upamiętnić tę tragedię ludzie wykuli postać Panny z Rybą oraz Niedźwiedzia. Rzeźba ta jest wymieniana już w 1209 roku, jako kamień Piotra, zaś legenda z tych czasów mówi, że jest to postać św. Piotra z Rybą, z odtrąconą głową.

Panna z rybą


Kolejną rzeźbą solarną jest Mnich, ustawiony przy drodze z Sobótki do Przełęczy pod Wieżycą. Wyglądem przypomina on wielki kręgiel. Został odnaleziony w polu pomiędzy wsiami Garncarsko i Wielkim Maniowem. Dawna legenda mówi, że jest to mnich zaklęty w kamień za karę, iż nie sprawował się zgodnie ze swoimi ślubami i musi pokutować wierząc że dotrze kiedyś na szczyt Ślęży. A wtedy, gdy tam dotrze ma nastać koniec świata.

Mnich


Następną rzeźbą kultową jest również zagadkowy Grzyb, który został ustawiony niedaleko jego miejsca odnalezienia, czyli pod kościołem św. Anny w Sobótce. Przyjmuje się, że jest to dolna część postaci ludzkiej, odzianej w długą szatę. Na górze rzeźby jest wyryty znak solarny.




Najprawdopodobniej rzeźby te w czasach swej świetności znajdowały się na górze Ślęży, a dopiero potem zostały rozrzucone po jej okolicy. Z pewnością było ich więcej, ale nigdy nie dowiemy się ile…

Z okresu wpływów rzymskich (0-400 r. n.e.) archeolodzy znaleźli na Ślęży i wokół niej fragmenty ceramiki. Przyjmuje się, że te pięknie zdobione naczynia wykonane zostały przez Celtów, (powoli ustępujących z tych ziem) lub przez rodzimą ludność, która przejęła cechy ich kultury materialnej. Według badaczy różnią się one nieznacznie szczegółami i techniką wykonania.


Rzeźba kultowa





Lapidarium w Sobótce



Okres wczesnośredniowieczny (od VII do XIV w.)

Jest to najbardziej burzliwy okres w dziejach Ślęży dla zamieszkujących te okolice plemion. Najstarsza udokumentowana wzmianka o Ślęży pochodzi z kroniki Thietmara, biskupa z Merseburga, żyjącego w latach 975-1018, który określa Ślężę jako „ Mons Silensis” i pisze dalej, że na tej pogańskiej górze odprawiane są tajemnicze praktyki pogańskie, zaś cały kraj przyjął od niej nazwę „pagus Silensis”. W XIII w. Ślęża określana już jest słowami: Zlencz, Slencz – po staropolsku. Nazwa ta pochodzi prawdopodobnie od słowa „ślągły” czyli wilgotny, co wskazuje na warunki biometeorologiczne i mikroklimat, jaki panuje na Ślęży nawet dziś.

Istnieje również najstarsza wzmianka o ludności zamieszkującej teren góry i jej najbliższych okolic. Pochodzi ze źródła Geograf Bawarski - jest tam wymienionych kilka plemion słowiańskich: Ślężanie, Opolanie, Gołęszyce i Dziadoszanie. Zanotowane tam jest, iż Ślężanie posiadają 14 grodów. Relacja powstała dla dynastii Karolingów, najprawdopodobniej dla potrzeb militarnych. Wg tego źródła Ślężanie zamieszkiwali w tym okresie tereny nad Bystrzycą, Ślężą i Oławą.
Jest jeszcze jeden dokument praski z roku 1086, w którym są wymieniane plemiona zamieszkujące Śląsk, w tym Ślężanie.

Na północno-zachodnich stokach Ślęży znaleziono szereg lejów, będących pozostałością po prymitywnych kamieniołomach z V-XIII wieku. Wytwarzano tutaj żarna, a rocznie na stokach Ślęży wykonywano od 40-200 kamieni żarnowych, które szły również na zbyt, np. w wikińskim Szlezwiku odnaleziono takie żarna pochodzące ze Ślęży. To z tego okresu pochodzi również grodzisko w Będkowicach (VIII-IX wiek) gdzie dziś jest skansen wsi ślężańskiej. Możemy podziwiać rekonstrukcję dwóch chat, wały obronne, i cmentarzysko kurhanowe.

Rezerwat archeologiczny: wioska Ślężan w Będkowicach

Również w pobliskich Świątnikach i Strachowie odnaleziono ślady osadnictwa. We wczesnym średniowieczu nastał zmierzch pogaństwa na Ślęży, powoli nastawać zaczęło chrześcijaństwo. Po założeniu w roku 1000 biskupstwa we Wrocławiu, zmniejszyło liczbę wyznawców pogańskich. Ślęża powoli przestawała być centrum obrzędów kultowych. Około 1038 r. na Śląsk najechał czeski władca Brzetysław, który miał w posiadaniu Ślężę do 1050 r., gdy Kazimierz Odnowiciel odzyskał Śląsk.

Wiadomo, że w XII w. na szczycie góry Ślęży wzniesiono gród kasztelański. Jednak pierwsza wzmianka o grodzie na Ślęży pochodzi z 1242 r Przypuszczalnie budulec do wzniesienia grodu mógł być pobierany z wałów kultowych. Również w dokumentach Henryka Brodatego z pocz. XIII w. jest wymieniana Górka jako siedziba administracji klasztornej i grodzisko w Będkowicach jako posiadłość książęca. To właśnie najprawdopodobniej wtedy zostały zakazane ostatecznie praktyki pogańskie, stosowane na Ślęży od 2000 lat.

Zakłada się również, że kamienne romańskie lwy, np. przy zamku w Sobótce-Górce, przy kościele św. Jakuba w Sobótce czy wmurowane w ścianę i portal kościoła romańskiego w Starym Zamku pochodzą z tego okresu. Wszystkie są wyciosane ze ślężańskiego granitu.


Ślęża w czasie wojen husyckich

W XIV w. na szczycie Ślęży powstał mały, niepozorny, kamienny zameczek. W czasie wojen husyckich, Ślęża została zdobyta przez dowódcę husytów Jana Kolde. W pobliskiej Niemczy gród został zajęty przez husytę Piotra Polaka. Obaj dowódcy po licznych walkach zostali schwyceni przez mieszczan świdnickich i wrocławskich. Odprowadzono ich honorowo do granicy czeskiej, zaś zameczek na szczycie Ślęzy zburzono, aby nie dawał więcej schronienia wrogom. Po zakończeniu wojen z husytami, minął najbardziej burzliwy okres w dziejach góry Ślęży.


Ślęża w wiekach XVI-XVIII

Z 1547 r. pochodzi informacja, że w okolicy Ślęży roi się od zwolenników reformacji.
W czasie pierwszej wojny śląskiej, pomiędzy Prusakami a Austriakami, walczącymi o Śląsk, została spalona cała Sobótka.
W 1702 r. opat Jan Sievert wzniósł na szczycie góry niewielką kaplicę ku czci NMP. Kaplica istniała do 1834 r., gdy została zniszczona. W latach 1851-52 zbudowano kamienny kościółek, który stoi tam do dzisiejszych czasów.

Wiek XIX-XX

W XIX w. Ślęża nagle staje się obiektem wypraw turystycznych i zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie. W 1855 r. powstaje monografia Ślęży autorstwa Sadebecka. Pod koniec XIX w. na szczycie powstaje schronisko turystyczne, ale w pocz. XX w. zostaje wzniesione na jego miejscu kamienne schronisko. W 1945 r. Ślęża staje się na powrót polska. Od 1949 r. Polacy przeprowadzali na niej badania archeologiczne.

Źródło: Towarzystwo Miłośników Ziemi Ślężańskiej – „Ślęża – Przewodnik” 1966.



Starożytne wały kultowe. Radunia w Masywie Ślęży




Wokół góry Ślęży




Ania



3 komentarze:

museo.pl pisze...

dużo, dużo ciekawych informacji. polecamy

Anonimowy pisze...

A ten zimowy filmik na YT ma status "prywatny" -- nie można go obejrzeć... :-(

Milena Małgorzata pisze...

już jest publiczny, naprawione ;)